سیزده‌ی نوروز

سیزدهمین روز از ماه فروردین، تیر یا تِشتَر نام دارد.

ایزد تیر یا تشتر که در اوستا یشتی هم به نام آن وجود دارد، ایزد بازان است. در باور پیشینیان پیش از اشوزرتشت، برای اینکه ایزدِ باران در سال جدید پیروز شود و دیو خشکسالی نابود گردد باید مردمان در نیایش روز تیر، از این ایزد یاد کنند و از او درخواست باریدن باران داشته باشند. در ایران باستان پس از برگزاری مراسم نوروز، هنگامی که سبزه از زمین می‌رویید و گندم و حبوبات سبز می‌گشتند، در روز سیزدهم که به ایزد باران تعلق داشت مردم به دشت و صحرا و کنار جویبارها می‌رفتند و به شادی و پایکوبی می‌پرداختند و آرزوی بارش باران را از خداوند می‌کردند.

  در طول تاریخ بشر، اقوام مختلفی ظهور و با خلق شیوه های  گوناگون زندگی از خود، آداب و رسوم و سنتی را به میراث گذارده اند که بررسی، یادآوری، شناخت مفاهیم و تبلیغ و ترویج جوانب مثبت آن ضمن حفظ هویت ملی مایه مباهات، سرافرازی، خودباوری و بالاخره پایداری قومی در مقابل فرهنگ بیگانه می شود  سنن و فرهنگ ایرانیان از ریشه و قدمت خاصی برخوردار و تامل  برانگیز است. یکی از این سنن، پیام نیاکان ما در زمینه هفت   سین است. ایرانیان در روند تدریجی و تکاملی صدها سال از زندگی پرنشیب و فراز و پربار خویش در اول بهار که آغاز سال نو و شکوفایی مجدد طبیعت در این منطقه از کره زمین است، همواره با حفظ آیین شکوهمند و غرورآفرین نوروز با چیدن هفت خوراکی که به زبان شیرین و غنی پارسی با حرف «سین» شروع می شود، در سفره هفت سین، پیام تغذیه ای سالم زیستن را سینه به سینه به نسل معاصر رسانده انداگر به ارزش های غذایی حیات بخش، اعجاز آور و حیرت انگیز  خوراکی های تشکیل دهنده سفره هفت سین شامل: سیر، سنجد، سماق، سرکه، سیب، سبزی و سمنو که تاکنون مطالب زیادی در  مورد علل یا خواص آن نگاشته شده به شرح مختصر زیر توجه و دقت شود، آن وقت درمی یابیم که در بطن تک تک خوراکی های  تشکیل دهنده هفت سین، پیام با ارزش و گرانبهایی برای حفظ  سلامتی نهفته است.   مصرف سیر علاوه بر میکروب زدایی و سایر خواص متعدد، در جهت کاهش کلسترول، جلوگیری از تصلب شرائین، متعادل نگهداشتن فشار خون و حفظ سلامت بدن منجمله قلب و عروق در سراسر دنیا توصیه می شودمصرف سنجد در طب تغذیه علاوه بر خواص مختلف جهت درمان   آرتروز توصیه می شودمصرف سماق همراه کباب علاوه بر خواص متعدد، جهت کاهش مضرات   اوره گوشت توصیه می شودمصرف انواع سرکه منجمله سرکه انگور قرمز(که حاوی لایکوپن است) یا سرکه سیب باخواص اعجاز آور مختلف شامل: پایین  آورندگی مضرات چربی مصرف شده در بدن، باز نگهدارندگی عروق و خاصیت ضدسرطانی آن به هر شکل ممکن بالاخص در ترشی ها و سالاد توصیه می شودکلیه فرهیختگان امور تغذیه در سراسر جهان مصرف یک سیب در روز را نه تنها برای دفع سم، تقویت دستگاه گوارشی، تامین ویتامین ها و املاح لازم جهت حفظ سلامتی و شادابی توصیه می  کنند، بلکه آن را موجب بی نیازی به پزشک می پندارندمصرف مداوم انواع سبزی تازه جهت تامین فیبر، ویتامین ها و   آنتی اکسیدان های لازم به دلیل خاصیت ضد سرطانی و ضد بیماری قلبی آن مورد توصیه کلیه متخصصان تغذیه است. تهیه سمنو با آرد جوانه گندم که سرشار از ویتامین ای (به عنوان آنتی اکسیدان قوی و بی اثر کننده رادیکال های آزاد در بدن) و انواع ویتامین های ب است و مصرف آن ضمن تامین کالری برای حفظ جوانی، سلامتی، ضدپیری و افسردگی همواره توصیه می شود.

خراسان

مردم خراسان در شب چهار شنبه آخر سال ، نزدیك غروب‌افتاب ، هر خانواده یا گروهی ، هفت یا سه بوته خار روشن می كنند . سپس پیر و جوان و كوچك و بزرگ از روی آتش می پرند و برای دفع شرور و زیان ، این شعر را می خوانند
زردی ما از تو
سرخی تو از ما
در برخی روستا ها ، هنگام پریدن از روی آتش ، این شعر را می خوانند
 آلا به در ، بلا به در
دزد و حیز از دها به در
در توضیح شعر دوم ، آلا همان ال است كه زنی موهوم و لاغر اندام و بلند قد و سرخ روست كه بینی اش از گل و كارش دزدیدن جگر زنان زائوست .! دها به آدم دزد و چشم دریده گویند. با خواندن این ترانه ها و پریدن از روی آتش آل ها و دزد ها و زیانكاران را از روستا و خانه های خود می رانند

دیگر رسوم شب چهار شنبه

همچنین دیگر رسوم شب چهار شنبه از قبیل : كوزه شكنی ، فال گوش ، گره گشایی ، بخت گشایی دفع چشم زخم و بخت گشایی كندر و خوشبو ، قلیا ( زاج سیاه را گویند ، و زاج خود از نمك های طبیعی است ، بی بو و بی مزه ) سودن ، آش بیمار ، فال گرفتن با بلونی ( كوزه دهانه گشاد ، شبیه شیشه های مربا ) ، در اكثر شهر ها و شهرستان های ایران كم و بیش و با اختلافاتی انجام میشود . مثلا در مورد بخت گشایی سنت تقریبا یكیست اما در اصفهان محل آن سنگ سوراخی در قریه مورگان است ، در تهران و شیراز و تبریز توپ مروارید در همدان شیر سنگی

شیراز

آتش افروختن در معابر و خانه ها ، فال گوش ایستادن ، اسپند سوختن ، نمك گرد سر گرداندن ، در موقع اسفند دود كردن و نمك گردانیدن همراه با اوراد ( دعا ها و ذكر ها ، جمع ورد ) مخصوصی است كه زنان می خوانند . قلمرو چهار شنبه سوری در شیراز صحن بقعه شاه چراغ است و در آن جا نیز توپ كهنه ای است مانند توپ مروارید تهران زنان از آن حاجت میخواهند، البته در گذشته دور كه اینك در شسراز و تهران هر دو این رسم منسوخ شده است

در سروستان (كه در حدود نود و دو كیلومتری شرق شیراز قرار دارد) نیز مراسم چهار شنبه سوری تشریفات خاصی دارد. در غروب آخرین چهار شنبه سال ، مراسمی بسیار ساده بر پا میشود. به این ترتیب كه توی كوچه ها ، میدان ها و اغلب خانه ها ، خرمن های خار و گون آماده را با شعله آتش می افروزند و همه با سرور و شادی از كوچك و بزرگ از روی آن می پرند

بوته افروزی

در ایران رسم است كه پیش از پریدن  آفتاب، هر خانواده بوته های خار وگزنی را كه از پیش فراهم كرده اند روی بام یا زمین حیاط خانه و یا در گذرگاه در سه یا پنج یا هفت «گله» كپه می كنند. با غروب  آفتاب و نیم  تاریك شدن آسمان، زن و مرد و پیر و جوان گرد هم جمع می شوند و بوته ها  را آتش می زنند. در این هنگام از بزرگ تا كوچك هر كدام سه بار از روی بوته های  افروخته می پرند، تا مگر ضعف و زردی ناشی از بیماری و غم و  محنت را از خود بزدایند  و سلامت و سرخی و شادی به هستی خود بخشند.   مردم در حال پریدن از روی آتش ترانه هایی  می خوانند.: زردی من از تو ، سرخی تو از من غم برو شادی بیا ، محنت برو روزی بیا  ای شب چهارشنبه ، ای كلیه جاردنده ، بده مراد بنده  

مراسم كوزه شكنی

 مردم پس از آتش افروزی مقداری زغال به نشانه سیاه بختی،كمی نمك به علامت شور چشمی، و یكی سكه دهشاهی به نشانه تنگدستی در كوزه ای سفالین می انداختند و هر یك از افراد خانواده یك بار كوزه را دور سر خود می چرخاند و آخرین نفر ، كوزه را بر سر بام خانه می برد و آن را به كوچه پرتاب می كردند و می گفت: «درد و بلای خانه را ریختم  به توی كوچه» و باور دارند كه با دور افكندن كوزه، تیره بختی، شور بختی و تنگدستی را  از خانه و خانواده دور می كنند.      همچنین گفته میشود وقتی میتراییسم از تمدن ایران باستان در جهان گسترش یافت،در روم وبسیاری از کشورهای اروپایی ،روز 21 دسامبر ( 30 آذر )  به عنوان تولد میترا جشن گرفته میشد.ولی پس از قرن چهارم میلادی در پی   اشتباهی كه در محاسبه روز كبیسه رخ داد . این روز به 25 دسامبر انتقال یافت              

فال گوش نشینی    

زنان و دخترانی كه شوق شوهر كردن داشتند، یا آرزوی زیارت و مسافرت، غروب  شب چهارشنبه نیت می كنند و از خانه بیرون می روند و در سر گذر یا سر چهارسو می ایستادند و گوش به صحبت رهگذران می سپردند و به نیك و بد گفتن و تلخ و شیرین صحبتكردن رهگذران تفال می زنند. اگر سخنان دلنشین و شاد از رهگذران می شنیدند، برآمدن حاجتو آرزوی خود را برآورده می پنداشتند. ولی  اگر سخنان تلخ و اندوه زا می شنیدند، رسیدن به مراد و آرزو را در سال نو ممكن نخواهند دانستند.              

قاشق زنی   

زنان و دختران آرزومند و حاجت دار، قاشقی با كاسه ای مسین برمی دارند و شب هنگام در كوچه و گذر راه می افتادند و در برابر هفت خانه می ایستند و  بی آنكه حرفی بزنند پی در پی قاشق را بر كاسه می زدند. صاحب خانه كه می  داند قاشق زنان نذر و حاجتی دارند، شیرینی یا آجیل، برنج یا بنشن و یا مبلغی پول در كاسه های آنان می گذارد. اگر قاشق زنان در قاشق زنی چیزی به دست نمی آوردند، از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید خواهند شد. گاه  مردان به ویژه جوانان، چادری بر سر می انداختند و برای خوشمزگی و تمسخر به قاشق زنی در خانه های دوست و آشنا و نامزدان خود می رفتند.   

 آجیل مشکل گشا

 یکی از مراسم بسیار مورد توجه شب چهارشنبه سوری، تشریفات  فراهم آوردن آجیل مشکل گشا می باشد. این آجیل وجهی تمثیلی دارد. هر کس که مشکل و گرفتاری داشته باشد با تشریفاتی این آجیل را تهیه و به عنوان نذر و فدیه میان دیگران پخش می  نماید. بی گمان در شکل اولیه ، این تقدیم و اهدایی بوده  جهت فروهر ها که بر سفره مینهادند تا موجب خشنودی شان شود لرک همان آجیل گهنبار هاست که معمولا از هفت نوع میوه خشک است شامل: پسته ، بادام ، سنجد ، کشمش ، گردو ، برگ هلو ، انجیر و خرمای خشک که در مراسم آفرینگان ها ، گهنبار ها ، جشن خوانی ، جشن نوزادی ، در مراسم سدره و کشتی بندی (سدره : پیراهن سفید و پنبه ای است که بر تن میکنند ، کشتی: طنابی است که از پشم بافته شده و آن را با ترتیب خاصی به کمر می بندند ، زرتشتیان از این دو در مراسم خاص مثل نماز  استفاده میکنند ) و دیگر اعیاد به مدعوین داده می شود در اعتقادات عامه مردم مسلمان است که شب جمعه آخر سال یا شب چهار شنبه یا آخرین شب سال ، اهل قبور و ارواح مردگان باید زیارت شوند و آنکه در این شب ها بیدار و منتظر و بر بام خانه های خود در آمده تا که بازماندگان به نام آنان نذور و خیرات دهند و هم چنین مرسوم است در چنین شبهایی در گورستان ها بر سر قبر عزیزان شمع یا چراغ بیفروزند . همه این ها و بسیاری دیگر یاد آور مراسم مردم ایران قدیم است که برای فروهران در ده روز پایان سال که ایام فروردگان است انجام می دادند و امروزه کم و بیش نیز زرتشتیان انجام می  دهند .

• سلامت

• با یاد سرخی گونه هات

زنی در فرودگاه

او برروی یک صندلی دسته‌دارنشست و در آرامش شروع به خواندن کتاب کرد. در کنار او یک بسته بیسکوئیت بود و مردی در کنارش نشسته بود و داشت روزنامه می‌خواند .وقتی که او نخستین بیسکوئیت را به دهان گذاشت، متوجه شد که مرد هم یک بیسکوئیت برداشت و خورد. او خیلی عصبانی شد ولی چیزی نگفت. پیش خود فکر کرد: «بهتر است ناراحت نشوم. شاید اشتباه کرده باشد.»  ولی این ماجرا تکرار شد. هر بار که او یک بیسکوئیت برمی‌داشت ، آن مرد هم همین کار را می‌کرد. این کار او را حسابی عصبانی کرده بود ولی نمی‌خواست واکنش نشان دهد. وقتی که تنها یک بیسکوئیت باقی مانده بود، پیش خود فکر کرد: «حالا ببینم این مرد بی‌ادب چکار خواهد کرد؟»  مرد آخرین بیسکوئیت را نصف کرد و نصفش را خورد. این دیگه خیلی پرروئی می‌خواست!  او حسابی عصبانی شده بود....